Biegunka biegacza i inne ciekawe przypadki

Biegunka biegacza i inne ciekawe przypadki. Dlaczego przewód pokarmowy może być narządem ograniczającym wydolność?

Zespół zmian w przewodzie pokarmowym wywoływanych wysiłkiem fizycznym (EIGS) jest olbrzymim problemem w sporcie, nie tylko wyczynowym, ale także amatorskim na poziomie wysokiego wyczynu. Wystarczy wspomnieć, że regularne występowanie problemów jelitowych raportuje przynajmniej 30–50% sportowców wytrzymałościowych, a biorąc pod uwagę biegaczy tego typu problemy występują aż u 30 – 90% biegaczy. Co istotne, typ problemów zależy od uprawianej dyscypliny sportowej. U biegaczy dominują objawy z dolnego odcinka przewodu pokarmowego (około 70%; dodatkowym czynnikiem obciążającym są mechaniczne wstrząsy przewodu pokarmowego), z kolei u kolarzy równie częste były objawy ze strony górnego i dolnego odcinka przewodu pokarmowego.

Im dłuższy i bardziej ekstremalny wysiłek, tym częstość problemów gastrycznych staje się wyższa. Przykładowo, podczas biegu na 161 km występowanie objawów jelitowych zaraportowało aż 96% uczestników, u części z nich odczuwane dolegliwości jelitowe pogorszyły istotnie uzyskany wynik lub przyczyniły się wręcz do zejścia z trasy.

Jest to spowodowane kilkoma nakładającymi się czynnikami.

W trakcie bardzo intensywnej i/lub długotrwałej aktywności fizycznej dochodzi do zmniejszenia przepływu trzewnego. Redukcja ta może wynosić nawet kilkadziesiąt procent. Oznacza to – najprościej mówiąc, że przepływ krwi przez przewód pokarmowy ulega znacznej redukcji.

Jest to spowodowane faktem, że priorytetem organizmu podczas treningu jest zaopatrywanie intensywnie pracujących wówczas mięśni szkieletowych. Dodatkowo, przewód pokarmowy staje przed koniecznością trawienia i wchłaniania dużej ilości płynów i składników odżywczych, stosowanych przez wyczynowców w trakcie intensywnych i długotrwałych treningów. Olbrzymie znaczenie w tym temacie ma częstość jednostek treningowych i ich intensywność, ale jeszcze większe – sposób żywienia i wspomagania nabłonka jelita i mikrobiomu okresach pozatreningowych. W konsekwencji obciążenia jelit w trakcie wysiłku fizycznego częstym problemem jest przejściowe uszkodzenie bariery jelitowej i nabłonka jelita. Ze szczególnym ryzykiem w tym temacie wiąże się podejmowanie intensywnej i długotrwałej aktywności fizycznej w wysokich temperaturach.

Każdy sportowiec wysokiego wyczynu musi więc niejako założyć, iż intensywne i często powtarzane jednostki treningowe są czynnikiem obciążającym przewód pokarmowy (szczególnie barierę jelitową i mikrobiom), toteż podejmowane poza czasem aktywności fizycznej działania żywieniowe i suplementacyjne muszą uwzględnić bilansowanie tego negatywnego wpływu. Jelito i mikrobiom jelitowy może być bowiem narządem wręcz ograniczającym wydolność organizmu, ale przy prawidłowym podejściu także ją zwiększającym! Przytoczyć należy badanie z 2019 roku, w którym wykazano, iż u biegaczy długodystansowych (maratończyków) liczebność jelitowej bakterii z rodzaju Veillonella jest istotnie podwyższona. Jej rola okazała się zaskakująca! Drobnoustrój ten przekształcał powstający w trakcie wysiłku fizycznego mleczan (docierający z układu krwionośnego do jelit) do wysokoenergetycznego propionianu. Jest to więc swoisty booster energetyczny dla organizmu.

Idąc tym tropem, kontunuowano te obserwacje w badaniach na modelu zwierzęcym. Myszy laboratoryjne otrzymujące opisywane bakterie poprawiły istotnie swoją wytrzymałość (ocenianą w trakcie biegu na bieżni).

Badania trwają, ale może się wkrótce okazać, że struktura mikrobiomu jelitowego jest jednym z istotnych czynników wpływających na uzyskiwane w sporcie wyniki.

Bakterie jelitowe są bowiem głównym producentem krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (maślan, octan, propionian) i innych metabolitów, wpływających na regenerację i uszczelnienie bariery jelitowej. Mnogość pozostałych ról pełnionych przez ekosystem jelitowy jest nie do przecenienia dla sportowca, który chce osiągać jak najlepsze wyniki sportowe.

Wymienić tu należy miedzy innymi:

• Regulację pracy układu odpornościowego
• Większą odporność względem bakterii chorobotwórczych
• Uszczelnianie bariery jelitowej i regeneracja nabłonka jelita
• Wytwarzanie witamin (tiamina, ryboflawina, pirydoksyna, B12, K)
• Wytwarzanie neuroprzekaźników (m.in. serotonina, melatonina, GABA)
• Regulację ośrodkowego układu nerwowego, wpływ na regenerację psychiczną, jakość snu i reakcję na stres.
• Dostarczanie bakteryjnych enzymów trawiennych (wspomaganie początkowego procesu trawienia)
• Regulacja pracy przewodu pokarmowego
• Profilaktyka stanów zapalnych
• Wpływ na ilość energii przyswajanej z pożywienia

Jaka jest więc konkluzja dotycząca wpływu sportu na mikrobiom i przewód pokarmowy?

Błędnym jest powszechne przekonanie, że sport wysokiego wyczynu zawsze prowadzi do uszkodzenia bariery jelitowej i struktur przewodu pokarmowego.

Przejściowe uszkodzenie nabłonka jelita i zwiększenie przepuszczalności bariery jelitowej po pojedynczym wysiłku fizycznym jest normą i absolutnie nie oznacza automatycznie zespołu nieszczelnego jelita (leaky gut syndrome).

U sportowca, który na co dzień stosuje racjonalny, zbilansowany system żywienia, uwzględniający odpowiedni poziom błonnika pokarmowego, regularny, umiarkowany trening może wręcz działać adaptacyjnie i poprawiać parametry bariery jelitowej.

Wydaje się bowiem, iż w wielu dyscyplinach sportowych największym problemem jest nie tyle obciążenie przewodu pokarmowego w trakcie wysiłku fizycznego, ale ubogoresztkowa dieta w okresie przygotowania do startów, nie kompensowana poprawnym systemem żywienia w pozostałym okresie, częste manipulację masą ciała, okresowa redukcja nawodnienia i stres przedstartowy.

Oprócz czynników żywieniowym wartościowym sposobem wspomagania regeneracji mikrobioty i bariery jelitowej wydają się być szczepy probiotyczne. Główne cel ich stosowania to nie bezpośredni wpływ na wydolność organizmu, bo tu dowody są umiarkowane i ograniczone, a korzystne oddziaływanie na układ odpornościowy, przewód pokarmowy czy oś jelito mózg. Sprzyjać to może utrzymaniu ciągłości treningu (szczególnie w okresach dużych obciążeń treningowych), lepszej regeneracji i redukcji problemów trawiennych w trakcie startów.

Przeprowadzone analizy naukowe wskazują, iż suplementacja probiotykami może korzystnie wpłynąć na układ odpornościowy, zmniejszając potencjalnie częstość infekcji bądź skracać czas ich trwania.

Najistotniejszym profitem płynącym z suplementacji probiotycznej w sporcie wyczynowym jest istotnie mniejsza częstość występowania problemów natury jelitowej. Szczególnie często problemy trawienne występują u biegaczy (szczególnie długodystansowych), kolarzy oraz triatlonistów. Suplementacja wybranych szczepów probiotycznych rzeczywiście może redukować nasilenie biegunek, wzdęć, bólów brzucha i korzystnie wpłynąć na kondycję przewodu pokarmowego.

Piśmiennictwo:

1. Schwellnus M, Adami PE, Bougault V, et al. (2022). International Olympic Committee (IOC) consensus statement on acute respiratory illness in athletes part 1: acute respiratory infections. British Journal of Sports Medicine, 56(19), 1066–1088. DOI: 10.1136/bjsports-2022-105759.
2. Zhang X, Chang Z, Zhao S, Wu X, Wang X, Ai G, Ning Z. (2026). Effect of probiotic intake on athletic ability in healthy people: a systematic review and Bayesian meta-analysis. Frontiers in Nutrition, 13. DOI: 10.3389/fnut.2026.1731627.
3. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. (2018). IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. British Journal of Sports Medicine, 52(7), 439–455. To konsensus IOC dotyczący suplementacji u sportowców wyczynowych.
4. Di Dio M, Calella P, Pelullo CP, Liguori F, Di Onofrio V, Gallè F, Liguori G. (2023). Effects of Probiotic Supplementation on Sports Performance and Performance-Related Features in Athletes: A Systematic Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(3), 2226. DOI: 10.3390/ijerph20032226. PMID: 36767593; PMCID: PMC9914962.
5. Clarke, S. F. et al. Exercise and associated dietary extremes impact on gut microbial diversity. Gut 63, 1913–1920 (2014).
6. Barton, W. et al. The microbiome of professional athletes differs from that of more sedentary subjects in composition and particularly at the functional metabolic level. Gut 67, 625–633 (2018).
7. Scheiman, J. et al. Meta-omics analysis of elite athletes identifies a performance-enhancing microbe that functions via lactate metabolism. Nat Med 25, 1104–1109 (2019)